insanlık yazıyla tanıştığından beri yazma eylemi hiç bu kadar yaygın olmamıştır. sokağa çıkınca her köşe başında bir yazara rastlamamız büyük olasılık. site ziyaretçi defterleri, yorumlar, bloglar, “sözlükler” derken, internet milyonlarca insanın düşüncelerini, başından geçenleri, hikayelerini vs. sergilediği devasa bir külliyata dönüştü. ses, resim ve film gibi çoklu ortam uygulamaları internette ne kadar ağırlığını artırsa da yazıdan vazgeçmek mümkün değil. hal böyle olunca hesaplamalı dil bilimcilerin ilgisi zamanla internet kaynaklı metinlere yöneliyor. hesaplamalı dil bilimi, dillerin sayısal ortamda temsil edilmesi, modellenmesi ve incelenmesini amaçlayan, bilgisayar bilimleri, istatistik, matematik ve dil bilimi alanlarını bir araya getiren disiplinler arası bir araştırma sahası. bu sahanın bir çoğu yapay zeka ile kesişen cüretkar hedefleri var: ses ve konuşma tanıma, imla denetimi, makine çevirisi, bilgi geri getirimi, soru cevaplama vb.

kitaplar ünlü yazar ve şairlerin kelimeleriyle doludur. cümle yapıları onların okuyucuyu “tavlamak” isteyen ya da yalnızca sanat yapmak için kullandıkları üslubun etkisiyle şekillenmiştir. yani çoğunlukla filtrelenmiş, düzeyli, seçkinci ve rafine bir dilden söz ediyorum. oysa halk genellikle başka bir dilde konuşur. bir eleştiri günlük hayatta sıradan insanların çok az kelime kullandığı yönündedir. fakat günlük hayatın gereği budur ve böyle olmak zorundadır. kim daha kısa bir yol varken uzununu tercih eder ki? az kelime kullanmak veya bazı bilinçli gramer ihlalleri yapmak çoğu kez bizim dille iletişim kurarken daha az çaba sarf etmemizi sağlar. hatta dilin evriminde önemli bir yere sahip olan “en az çaba ilkesi” de bunu destekler. o halde marifet sıradan bir günün sıradan bir telefon konuşmasında daha çok kelime kullanmak değil, en az kelime ve sürede meramını anlatabilmektir.

günlük dil günlük yaşamın, yani hayatın bizzat kendisinin matematiksel bir yansımasını içinde barındırır. sakin bir gün ile yorucu bir günün, seçilen kelimelere, kullanılan kelime sayısına, gramer ihlal oranlarına etkisi de farklı olmalıdır. ancak internetle birlikte yerleşen bir yazışma kültürü de vardır ki, bu kültür günlük hayatı şekillendirir hale gelmiştir. dil hassasiyeti olan birçok insan internet dilinin yozluğundan şikayet eder. ve önemli bir kısmı da katı kurallarla müdahale etmenin, yasaklamanın ve eğitimin buna çözüm olabileceğini sanır. oysa gözden kaçan önemli bir nokta vardır. suç internette değildir. internet yalnızca iletişimi sağlayan bir araçtır. eğer dumanla haberleşme de bu kadar hızlı olsaydı, insanlar binlerce yıl öncesinden böyle bir iletişim yaşayacak ve dil de bundan payını alacaktı. dilin doğal gelişimi birkaç kişinin seyrini etkileyebileceği bir süreç değildir. fakat türkiye gibi sıradışı bazı coğrafyalarda bir sabah uyandığınızda bazı kelimelerin yasaklandığı, ve ambalajından çıkmış yeni kelimelerin onların yerini aldığını görebilirsiniz. kimi kelimeler tutar (yargı, bağlam, soyut, türev), kimileri ise ucube olarak kalır (yanıt, bay, saylav, söylev).

edinilmiş kültürün ve yerleşmiş estetik değerlerin etkisiyle bir kelimeyi normal veya anormal şeklinde değerlendirmek son derece doğaldır. yazım hatalarının yaygınlığı onları gelecekte birer kural haline getirebilir ve bir sonraki nesil buna hiç de tuhaf bakmaz. bu her zaman bir yozlaşma değildir. kitap okumak önemsizdir, günlük dil daha yücedir gibi saçma bir düşünceyi savunmuyorum. ya da dildeki kuralları unutun nasılsa değişecekler de demiyorum. vurgulamaya çalıştığım şey dilin çok sayıda insan tarafından var edilen ve yaşatılan karmaşık bir organizma olduğu ve doğal bir seyirde yaşayıp gittiği. her ne kadar bize itici gelse de birçok internet kullanıcısı eğlence’ye “eylence”, değil’e “deyil” demeye, de da bağlaçlarını ısrarla bitişik yazmaya devam ediyorlar. acaba bu yalnızca bir eğitim sorunu mu yoksa doğal bir değişime mi tanıklık ediyoruz? şimdi kullandığımız birçok kök ve ek türkçenin geçmişinde farklı şekillerdeydi. genetik değişimler biyolojik değişimlere yol açtı. ağız, çene, dil yapısı değişime uğradı ve bazı sesleri daha sık bazılarını daha az çıkarır olduk. böylece bazı sesler kaybolmaya başladı. bunun yanında öteki dillerin ve kültürlerin de dilin evrimine etkisi azımsanmayacak düzeydedir.

dilin en gerçekçi fotoğrafını çekmek için ironik şekilde kurallar yerine pratiğin önemli olduğu günlük dile odaklanılmalıdır. bir dili salt ayıklanmış kelimelerden oluşturulan metinlerin temsil etmeyeceği açıktır. insanlar zincire vurularak esaret altına alınsa da dildeki kelimeleri tutuklamak kolay değildir. çünkü dilin köklerini saldığı coğrafya yani zihinler, kıtalardan çok daha fazla yer kaplar.